Gotyckie malowidła ścienne w Małujowicach.

Województwo opolskie, niewielka miejscowość Małujowice, jakieś 450 mieszkańców. Podczas I wojny śląskiej, w 1741 roku, starły się tutaj armie pruskie i austriackie. W wyniku między innymi tej właśnie bitwy większość Śląska przeszła pod Prusy Hohenzollernów. Już wtedy tereny te zamieszkiwało wielu innych chrześcijan – innowierców, którzy obawiali się ultrakatolickiej dynastii Habsburgów.

Koloniści niemieckojęzyczni przyjeżdżali na Śląsk, jak i do wielu innych polskich miast, od czasów średniowiecza. W Krakowie czy Zamościu polonizowali się. Na Śląsku zwykli zachowywać swoją odrębność. Panowanie Wilhelma II otworzyło nowy rozdział w historii regionu i jego wzmożoną germanizację, której starał nie poddawać się żywioł polski.

Po II wojnie światowej z rynku w pobliskim Brzegu usunięto pomnik pruskiego króla. Nie zapomniano, że zdezerterował on z pola bitwy w Małujowicach i w odwecie, próbując ukryć swą słabość, nakazał zbombardować miasto, niszcząc zamek piastowskich książąt. Rozpoczęto repolonizację dawnych ziem dynastii Piastów. Ostatni pastor z Małujowic zanotował, że w 1946 roku celebrował pożegnalną mszę w tamtejszym kościele, po czym opuścił wioskę wraz ze swoimi rodakami i wyjechał w głąb Niemiec.

Kościół w Małujowicach ma długą historię. Budynek został wzniesiony w 1250 roku w stylu wczesnogotyckim. Fundatorem był prawdopodobnie piastowski książę wrocławski Henryk III Biały. Świątynią opiekowały się wrocławskie dominikanki.

Małujowice
Małujowice. Kościół św. Jakuba Apostoła. Źródło: Wikipedia.

W XIV wieku, gdy wsią zarządzał niejaki Samborius z Ostrzeszowa, kościół rozbudowano. Wtedy też ściany świątyni zaczęto pokrywać polichromiami przedstawiającymi sceny biblijne (ich czas powstawania dzieli się na cztery okresy). Stanowiły one tzw. Biblię Ubogich, czyli Ewangelię przekazywaną obrazowo dla niepiśmiennych. Stworzono w ten sposób fascynujący, kolorowy komiks.

Małujowice
Małujowice. Kościół św. Jakuba Apostoła. © Fot. Co nieco o sztuce.

Wiadomo, że twórcą malowideł był nieznany bliżej artysta ze szkoły praskiej. Trzeba przyznać, że miał on i polot, i wyobraźnię. Jedną z często przedstawianych postaci jest mężczyzna z brodą i rogami – to Mojżesz. Można by pomyśleć, że to przejaw czeskiego poczucia humoru, ale przecież rogi doprawiał Mojżeszowi sam Michał Anioł. Wynikało to z błędu popełnionego podczas tłumaczenia tekstów Pisma Świętego z języków oryginalnych na łacinę przez Hieronima ze Strydonu z IV wieku. Napisał on mianowicie w Wulgacie, czyli pierwszym oficjalnym przekładzie, że Mojżesz zszedł z góry Synaj z tablicami i rogami na głowie. Tymczasem autorowi biblijnemu miało chodzić o promienie światła…

Małujowice. Kościół św. Jakuba Apostoła
Małujowice. Kościół św. Jakuba Apostoła. © Fot. Co nieco o sztuce.

Strop kościoła wyłożono wielobarwnie malowanymi deskami (jest ich około 640), prezentującymi motywy roślinne, zwierzęce oraz geometryczne. Są to tzw. malowidła patronowe, które powstały przy wykorzystaniu szablonów. Robią piękne wrażenie.

Małujowice. Kościół św. Jakuba Apostoła
Małujowice. Kościół św. Jakuba Apostoła. © Fot. Co nieco o sztuce.

Kościół św. Jakuba Apostoła był świątynią katolicką do roku 1526, kiedy to przejęli go luteranie. Gdy księstwo brzeskie przeszło oficjalnie na protestantyzm, wtedy polichromie z motywami biblijnymi przykryto tynkiem, jako nieodpowiadające nowej estetyce. Po ostatniej wojnie świątynia znów stała się katolicka. Postanowiono wtedy odtworzyć dawny wygląd. Żmudne odklejanie warsty wierzchniej trwało długo, niemniej jednak było warto. Wchodząc do kościoła w Małujowicach, człowiekowi zapiera dech w piersiach.

Część polichromii została naruszona przez pruskich konserwatorów z drugiej połowy XIX wieku, którzy w czasie remontu domalowali brakujące elementy. Dopiero XXI -wieczna interwencja Wydziału Konserwacji i Renowacji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie przywróciła polichromii pierwotny wygląd.

Niezmiernie ciekawy i uroczy jest rzeźbiony w piaskowcu portal drzwi wejściowych do świątyni. Niewątpliwie  inspirowano się katedrami w tak zwanym wielkim świecie. W ostrołukowym polu ponad drzwiami, tzw. tympanonie, widnieje scena koronacji Matki Boskiej oraz Pokłonu Trzech Króli i Nawiedzenia w dolnej jego części. Wić roślinna powyżej pochodzi z przełomu XV i XVI wieku. Drewniane drzwi przyozdobione są gotyckimi okuciami (częściowo zniszczonymi) o motywach zwierzęcych, mających symboliczne odniesienia do Ewangelii (dopatrywano się ptaków dziobiących ziarna). Ościeża natomiast zdobione są romańskimi rozetami.

Małujowice. Kościół św, Jakuba Apostoła
Małujowice. Kościół św. Jakuba Apostoła. © Fot. Co nieco o sztuce.

Kościółek zachował swoją autentyczną atmosferę poniekąd dzięki temu, że przejęli go luteranie, a następnie protestanci, ceniący sobie surowość formy. Wyróżnia się on na tle wystrojów, jakie obserwujemy w większości zabytkowych polskich kościołów. W czasach kontrreformacji na Śląsku, jak i w I Rzeczypospolitej, szalał bowiem barok, którego wybujała forma miała przekonywać do katolicyzmu.

Przybytek, jak i wioska, ocalały bez szwanku w czasie gehenny II wojny światowej, gdyż miejscowość znajdowała się poza granicami okupowanej przez Niemców Polski. Obecnie mieszka w tym regionie wiele rodzin polskich przesiedlonych po wojnie z Kresów. Jedynie kamienna tablica przed bramą kościelną, z listą poległych niemieckich żołnierzy z czasów I wojny światowej, przypomina o ludziach, którzy niegdyś tu żyli. Fakt, że tablica ta stoi nienaruszona, świadczy o jakimś naszym głębokim polskim uszanowaniu pamięci o tych, którzy miłowali tę samą ziemię, nawet jeśli od zawsze walczyliśmy po przeciwnych stronach barykady.

Kto chce zobaczyć jedne z najlepiej zachowanych średniowiecznych malowideł ściennych w Polsce, tak zwaną Śląską Sykstynę (od jednego z malowideł przedstawiających Sąd Ostateczny, niczym w Kaplicy Syktyńskiej w Watykanie), powinien koniecznie udać się do Małujowic, a także do kolejnych miejscowości na Szlaku Polichromii Brzeskich. Jest to największe skupisko tego typu malowideł w Polsce i jednocześnie wspaniałe dziedzictwo pierwszej polskiej dynastii Piastów.

Bibliografia:

. Małujowice. Idb.com.pl (online), (dostęp: 19.07.2019) idb.com.pl/malujowice/

. Joanna Lamparska: Tajemnica świątyni w Małujowicach. Focus.pl (online), (dostęp: 19.07.2019) focus.pl/artykul/swego-nie-znacie-tajemnica-swiatyni-w-malujowicach

Reklamy